बहुभाषी नेपालमा मातृभाषा कि संस्कृत भाषा ?

हालसालै शिक्षा मन्त्रालय अन्तर्गतको पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले कक्षा एकको संस्कृत विषयको पुस्तक तयार पारेर त्यसलाई मान्यता दिइसकेको जानकारी विभिन्न पत्रपत्रिकामार्फत प्राप्त भएको छ । यो निर्णयलाई असन्तुष्टी जनाउन केही लेखहरु पनि प्रकाशनमा आए...

संस्कृत भाषा : भ्रम र यथार्थ- ३

संस्कृत मातृभाषा होइन र संविधानतः नेपाली पनि मातृभाषा होइन । यस तथ्यलाई प्रष्ट पार्नका लागि नेपालको संविधान (२०७२) र अनिवार्य तथा निशुल्क शिक्षासम्वन्धी ऐन, २०७५ हेर्नुपर्ने हुन्छ । म ती भाषिक प्रावधानहरू प्रस्तुत गर्दछु- १. ‘देवनागरी लि...

संस्कृत भाषा : भ्रम र यथार्थ- २

‘संस्कृत भाषा सबै भाषाको जननी (आमा) हो’ भन्ने कथनले एकातिर भाषा अध्येयताहरूलाई पेट मिचिमिचि हसाउँछ भने अर्कोतिर हाम्रा चिन्तन-मन्थन र ज्ञानविज्ञानको वैज्ञानिक परम्परामाथि पनि प्रहार गर्दछ। यो कयन भ्रमात्मक मात्र होइन, षड्यन्त्रमूलक पनि छ । ...

संघीय शिक्षा पद्धतिमा मातृभाषा र संस्कृत भाषाका सवालहरू

पृष्ठभूमि संसारकै सुन्दरतम र उत्कृष्ठ व्यवस्था मानिन्छ, लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक सङ्घीय शासन व्यवस्था । यो व्यवस्था विश्व परिदृश्यमा हेर्दा प्रजातन्त्रको पनि परिमार्जित संस्करणको रूपमा विश्वका विभिन्न मुलुकहरूमा प्रयोग र अभ्यास  भरहेको...

संस्कृत, अंग्रेजी र मातृभाषाको शिक्षामा प्रयोगजन्य परिदृश्यहरू

शब्द ब्रम्हा संस्कृत उक्तिको नेपालीकृत अर्थ कुनैपनि शब्दले विचार वा भावको सम्प्रेषणको सामर्थ्य राख्छ भन्ने हुन्छ । अझ शब्दमा त्यस्तो शक्ति हुन्छ जसबाट मानिसको मनमस्तिष्क मात्र नभई हृदयको अन्तरकुन्तरमा उत्पन्न मनोभाव वा संवेदना व्यक्त गर्न स...

वामदेव सकस !

विषय उठान वामदेव सकस यतिबेला ओलीको अध्यक्ष र प्रमबाट राजीनामासम्म आइपुगेको छ । वामदेव गौतम नेपालको राजनीतिमा चीर परिचित नाम हो । उहाँको परिचय दिन आवश्यक छैन । उहाँ नेपालको राजनीतिको मुख्य खेलाडी नभएपनि सहायक पात्र चाँहि हुन् । सहायक अर्थ...

असगंठित क्षेत्रको लागि राज्यको दायित्व

पृष्ठभूमि कोरोना भाइरस महामारीविरुद्ध गएको चैत ११ देखि सुरु लकडाउन किस्ताबन्दीमा बैशाख २५ सम्म तन्किएको छ । मानिसहरु राजधानी/शहर वा कार्यस्थलबाट लकडाउन तोड्दै सयौं किलोमिटर पैदल हिँडेर आ–आफ्नो घर जाने लर्को लागेको छ । सडकमा तिनका हृदयवि...

सुरक्षित यात्राको अधिकार

संसारमा शारीरिक मानसिक अपाङ्ग भएका व्यक्तिहरुको संख्या कति होला ? त्यसको ठ्याक्कै प्रतिशत त नहोला । अन्य तथ्यांक जस्तै यसको पनि आ–आफ्नै व्याख्या छन् । संख्या जति होस् अर्थात् थोरै नै होस्, के तिनको बाँच्ने अधिकार छैन ? तिनले आफ्नो शारीरिक, ...

सरकारलाई नयाँ वर्षको शुभकामना !

एक दिन एउटा कार्यक्रम सकेपछि बहालवाला भाषा आयोगका अध्यक्ष डा.लवदेव अवस्थीसँगै फर्कने क्रममा डेनमार्कको राजधानी कोपेनहेगनमा विद्यावारिधिको लागि बस्ने बेलाको एउटा प्रत्यक्ष अनुभव उहाँले बताउनुभयो, ‘एक जना महिलालाई आफनो श्रीमानले बिसञ्चो भएकोल...

संविधानको दुरुपयोग गर्नु गम्भीर अपराध

विश्व कोभिड–१९ को आक्रान्तले भयावह भएको अवस्थामा यस संक्रमणबाट नेपाल पनि अहिले अछुतो छैन । विभिन्न जिल्लाहरुमा संक्रमित संख्या बढेसँगै जोखिम पनि उच्च हुँदैछ । जोखिमको संभावनाका कारण लकडाउनको समय बढाईएको छ । जसका कारण सर्वसाधारण नागरिक र विद...

बोन धर्मको उत्पत्ति र वर्तमान अवस्था

परिचयः हामी मध्ये धेरै मानिसहरु बुद्ध धर्म र बोन्पो(बोन) धर्मलाई एउटै सिक्काको दुई पाटो हुन् भन्ने भ्रममा छौं । पहिले यो भ्रमको खाडल बाट माथी उठ्न जरुरी छ । तिब्बतमा बुद्ध धर्मको प्रचार हुनु भन्दा पहिले नै बोन धर्मको स्थापना भएर प्रचारप्...

मालको चाल नपाएपछि

नेपाल मन्दिरै मन्दिरको देश हो, तसर्थ, पनि हामीले मन्दिर र मुर्तिलाई नै पुरातात्विक महत्वको वस्तु मान्यौं । त्यस्तै सांस्कृतिक सम्पतिहरुमा हाम्रो ध्यान गयो । किनपनि भने नेपाल संस्कृतिको खानि भएको देश पनि हो । नेपालबाट सयौँ पुराना गाडीहरु ...

संकटको बेला राज्यको भूमिका आर्थिक क्षति होईन, मानवीय क्षति जोगाउन केन्द्रीत हुनु पर्दछ

महामारी, भोकमरी र भ्रष्टाचारीको जटिलताले गुज्रिएको परिस्थिति वर्तमान नेपालको परिदृश्य रहेको छ । विश्व महामारी कोरोना भाइरसको आक्रान्त र भयावहले आतंकित बनाएको छ । मानिस–मानिस नै देख्दा, भेट्दा भयभीत हुन्छन् । विश्वको महाशक्तिशाली राष्ट्रदेखि...

‘क्रान्तिमा जीवन आहुती दिनेहरुको हिसाब भएन’- प्रजातन्त्र सेनानी श्यामकुमार तामाङ

(२००७ सालको प्रजातन्त्र प्राप्तिको आन्दोलनले नयाँ समय र चेतनाको प्रवाह समाजमा भित्र्याएको थियो । राजनीतिक रुपमा नेपाली कांग्रेसको यस आन्दोलनमा मुख्य भूमिका थियो । कांग्रेसको आन्दोलनको आधार स्तम्भ थियो- जनमुक्ति सेना । यसै सेनाका सदस्य स...

ताम्सालिङ स्वशासनको आन्दोलन

वामपन्थीहरु भन्ने गर्छन् ‘कम्युनिष्ट आइडोलोजी’ राज्यविहीनता र राजनीति विहिनतामा पुग्ने संघर्षकै परिमाण स्वरुप अन्तरिम संविधान र त्यसपछि नयाँ संविधान आयो । तर, अन्तरिम संविधानभन्दा धेरै पछाडि फर्केर नयाँ संविधान आयो । यो संविधानले राज्यका सं...

तेस्रो विश्वयुद्धको सामना

विषय प्रवेश चीनको वुहानबाट शुरु भएको कोरोना यतिबेला विश्वव्यापी बनेको छ । कोरोनाको उत्पतिलाई नै आधार मानेर चीनमाथि व्यापक प्रहार र बदनामीकरण गर्ने र गर्न सक्ने दुष्प्रयत्न हुँदै आएको छ । कोरोनाले विश्वभरि आफनो शक्ति प्रदर्शन गरिरहेको बेल...

विकल्प : खराब शासकको होइन, खराब अवधारणाको खोजौँ

नवउदारवादी अर्थराजनीतिको चरम असफलताबाट उदय भएको खराब शासकहरुको दबदबा रहेको युगमा मानव जाति बाँच्नु परेको छ  । हामी बाँचेको युग ट्रम्प, मोदी, जोन्सन र ओलीजस्ता अनुदार दक्षिणपन्थी खराब शासकहरुले दिगविजय हाँसिल गरेको युग हो । यस्तो बेला मानव ज...

रैथानीयतामाथि संकटको भुमरी

मानिसले जीवनमा दुई जिनिस उत्पादन गर्छ । एक, आफूजस्तै मानिस । दुई, जीवनलाई आवश्यक भौतिक र बौद्धिक सामग्री । बौद्धिक सामग्रीमध्ये एक हो- संगीत । संगीतले मानव मनको भाव व्यक्त गर्छ, त्यो भाव निश्चित भाषामा सबैभन्दा बढी व्यक्त हुन सम्भव हुन्छ । ...

तामाङ सामाजिक आन्दोलनः विगत, वर्तमान र भविष्य

परिचय सामान्य भाषामा सामाजिक आन्दोलन भनेको सामाजिक परिवर्तन गर्नका लागि वा परिवर्तनलाई रोक्नका लागि गरिने सामुहिक प्रयास हो । जहाँ साझा उद्देश्य, साझा विश्वास र साझा धारणा रहेको हुन्छ । सामाजिक आन्दोलन मूलतः सामाजिक हित र भलाइका लागि सिर...

ताम्सालिङ प्राप्ति : राजनीतिमा आउनुकाे विकल्प छैन

म वि.संं. २०२२ सालदेखि विद्यार्थी आन्दोलनमा होमिएँ । २०२२ सालमा आएएससी प्रथम श्रेणीमा उतीर्ण गरेपछि मोरङ क्याम्पसबाट विद्यार्थी आन्दोलनका लागि प्रतिनिधि छनोट भएर काठमाडौं आएदेखि देशको माहोल बुझ्न थालेँ । इन्जिनियरीङको सपना त्यागेर राजनीतिमा...

भद्रगोल जेलको सम्झना

लकडाउनका दिनहरु बितिरहेका छन् । कपनको गुम्बामा ठोकिएको एक झुल्का घामले मेरो निन्द्रा बिउँझेको छ । कालो कफीको लतमा गजडी झैँ लठिने मेरो पहिलो कर्म त्यहीँबाट शुरु हुन्छ । कालो कफी नखाए मेरो शरिरमा घाम उघ्रेको अर्थ हुँदैन । बडो उदास यो दिन आफ्न...

कोरोना रोकथाम : चुनौती र अवसर

विश्वव्यापी बन्दै गएको कोरोनाको प्रकोप रोकिने छाँटकाँट छैन । यस्तो लाग्दैछ, कोरोना संसार ध्वस्त पार्ने महाअभियानमा निस्केको छ र यसले तीब्र वेगमा आफ्नो गति फैलाउँदैछ । भौतिक साधनस्रोतले सम्पन्न भनिएका मुलुकहरू नै कोरोनाको प्रकोपले आक्रान्त छ...

भुइँ मान्छेकाे लकडाउन डायरी

धर्तीको रमणीय देशको कुरुप राजधानीमा छु । कुरुप यश मानेमा कि यो प्रकृतिका कारण कुरुप होइन, यहाँको राजनीतिलाई कुरुप भनिएको हो । अर्थात् प्राकृतिक सौन्दर्यको दृष्टिले कुरुप भन्न खोजेको विल्कुल होइन । शुरुमै गलत अर्थ लाग्न सक्ने अनेक कारण यो स्...

‘म’ सचेत र जिम्मेवार नागरिक

यति बेला कोरोना भाइरस (कोभिड-१९) को संक्रमण चरम रुपमा विश्वभरि तिव्र गतिमा फैलिरहेको छ । यसले सिङ्गो विश्वको अर्थतन्त्रलाई लगभग धराशायी बनाउन लागेको देखिन्छ । चीनको बुहान शहरमा पहिलोपटक देखिएको कोरोना भाइरले विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरुलाई ...

विश्व आक्रान्त पारेको कोरोनाका चुनौती र नियन्त्रण

कोरोना भाइरस (कोभिड-१९) को प्रकोपका कारणले विश्व शिथिल बन्दै गइरहेको छ । यसका कारण विश्व अर्थतन्त्र नै नराम्रोसँग प्रभावित हुने भएको छ । कोभिड-१९ कै कारण व्यापार, व्यवसाय ठप्प भएका छन् । विभिन्न देशहरूले कोभिड-१९ बाट बच्न लकडाउन विधि अपनाइर...

कोरोना कहर र नागरिकको दायित्व

अहिले विश्व एउटा नसोचेको विषम परिस्थितिको सामना गर्दैछ । चीनको हुवेई प्रान्तको राजधानी वुहानमा देखापरेको कोरोना भाइरस (कोविद-१९) ले संसारभर आतङ्क मच्चाइरहेको छ । संसारका सबै देशमा फैलिसकेको यो भाइरसले महामारीको रूप लिइसकेको छ । गत जनवरी तेस...

ताम्सालिङ र तामाङ स्वायत्त राजनीतिक इकाईहरु

ताम्सालिङको भूगोल पूर्व दूधकोशी, पश्चिम बुढिगण्डकी, उत्तर हिमाल र दक्षिण चुरेको तल्लो किनारासम्मको भू-भागमा तामाङ जातिको घना बसोवास रहेको छ । प्राचीनकालमा यो चारकिल्लाभित्रको भू-भाग ‘माङ ह्युल’ वा ‘तामाङ ह्युल’ वा ‘तामाङ ह्युल्सा’ नामले ...

बुद्धिमान मोक्तानको ‘जिक्तेन तामछ्योइ’ माथि चर्चा

जिक्तेन तामछ्योइ (लोकशास्त्र), साछ्या-नामछ्या (आकाश-धर्तीको सृष्टि), ठुङराप-धुङराप (उत्पत्ति र वंशावली) जस्ता शिर्षकमा प्रायः सृष्टिको कथा र तामाङ थरीय उत्पत्ति स्थान, कुलदेवता र वंशको व्याख्यान ताम्बाले गर्ने गरेको पाइन्छ । बुद्धिमान मोक्त...

मौलिकता हराएको नेपाली विज्ञापन

नेपालमा हरेक क्षेत्र तथा विधाहरुमा मौलिकताको कुरा उठिरहँदा नेपाली विज्ञापन क्षेत्र त्यसबाट अछुटो रहने कुरा नै भएन । स्वभाविक रुपले नेपाली विज्ञापन क्षेत्रमा पनि मौलिकताको कुरा उठ्ने नै भए, उठीरहेकै छन् र उठाइरहकै छन् । विज्ञापनमा नेपाली ...

मृत्युबाट जोगाउने मेरो असल अभिभावक गणेश सर

गणेश पण्डित नुवाकोटको वामपन्थी आन्दोलन मात्रै होइन देशकै एक ईमानदार देशभक्त वामनेता हुनुहुन्थ्यो । उहाँ हामी र हामीभन्दा अग्रजहरुका पनि अभिभावक हुनुहुन्थ्यो । जीवनका अप्ठेरा दिनहरु आउँदा झट्ट सम्झने विरलै मान्छे हुन्छ प्रत्येक नागरिकका ।...

ताम्सालिङ नहुनुमा प्रणालीगत त्रुटी

प्रदेशवासीहरुको अपेक्षा विपरित गण्डकी र कर्णाली झैँ प्रदेश नम्बर ३ लाई पनि बागमती नामाकरण गरिएको छ । बिगतमा नेवा-ताम्सालिङ नामाकरण गरेरै छाड्ने बाचा कसम खाने प्रदेश सांसदहरु बागमतीको पक्षमा पार्टी निर्देशन आए पछि निरिह भएका थिए । दलीय राजनी...

नेपालको संविधानमा ‘राज्य भाषा’ र ‘मातृभाषा’ सम्बन्धी परिकल्पना

नेपालको संविधान (२०७२)ले दुइ प्रकारका भाषाको व्यवस्था गरेको छ– ‘राज्य भाषा’ र ‘मातृभाषा’। नेपाली भाषालाई राज्य भाषा मानेको छ भने अन्यलाई मातृभाषा। राज्य भाषालाई राज्य (सरकार)का सबै कामकाज गर्न दिइएको छ भने मातृभाषालाई शिक्षामा मात्र सिमित प...

तामाङ जातीय मुक्ति आन्दोलनको अबको कार्यदिशा

हामी अहिले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालमा बाँचिरहेका छौं । झन्डै सात दशक लामो सामन्तवाद बिरोधी आन्दोलन र हजारौं वीर विरङ्गनाहरुको बलिदान स्वरुप यो राजनैतिक परिवर्तन सम्भब भएको हो । त्यसको निम्ति सबैभन्दा पछिल्लो माओवादी जनयुद्धको जगमा ...

सरकार लोकप्रिय बन्ने नाममा निरङ्कुश बन्न उद्धत

नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक देश हो । त्यसका हामी नागरिक । हामीले मान्नु पर्ने अर्थात् परिपालना गर्नु पर्ने गणतान्त्रिक नेपालको नयाँ संविधान । मूलतः संविधान अनुसार मुलक चल्यो कि चलेन ? संविधानतः देशको बागडोर सम्हाल्नेहरु चले चलेनन् ...

विरक्तिएका प्रेम र ताम्सालिङको रोदन

पछिल्लो समय प्रदेश नं. ३ को राजधानी र नामाकरणको सवाललाई लिएर मध्य नेपालको बहस केही तातेको थियो । अहिले यो सवालका चर्चा सेलाए पनि केही बाछिटाहरु सामाजिक सञ्जालतिर भेटिन्छन् । त्यही विषय बारे यो लेखमा केही चर्चा गर्दैछु । बहसमा प्रदेश ३ को...

गुमनाम सहिद तुलाराम अर्थात् गोले काइँला

२००७ सालको क्रान्तिमा विराटनगरको मोर्चा गिरिजाप्रसाद कोइरालाले सम्हालेका थिए । विराटनगरको जुट मिलमा तुलाराम तामाङ काम गर्थे । तामाङ गिरिजाबाबुकै साथी हुन् । राणाहरुले सबैलाई हाम्रा रैतीमात्र भन्थे । हामीलाई रैतीबाट सर्वभौम सम्पन्न नागरिक...

ल्होछार : ज्योतिष विज्ञान र फलित ज्योतिष

भारतीय ज्योतिषमा दुई-दुई महिनाको एउटा ऋतु गरी वर्षको छ ऋतु जनाएता पनि हिमाली पात्रोमा तीन-तीन महिनाको एउटा ऋतु मानेर वर्षको चार ऋतु मात्रको गणना गरिन्छ । भूगोलको देशान्तरले गर्दा ऋतुको मौसम प्रकट हुनु मसिनो खालको फरकपन देखा पर्दछ । त्यसले ग...

हार्नेहरुका इतिहास : मिथक कथा

विगतलाई अंग्रेजीमा 'past' भन्दो रहेछ । मानव समाजमा विगतलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने विधि र परम्परा हुन्छन्, त्यही कुराले मान्छेलाई मान्छे बनाउँदो रहेछ । यदि विगतलाई निरन्तरता दिने, विगत नयाँ पुस्तामा सार्ने विधि छैन भने त्यो वास्तबमा ...

धर्मको नाममा सांस्कृतिक हस्तक्षेप र तिब्बतीकरणको अभियान

हाल नेपालमा भारतको दलाई लामाका मिशेनरी बौद्ध पाठशाला र बौद्ध विहार-गुम्बाहरुमा अध्ययन गरी नेपाल फर्किए पछि ‘खेन्पो’ (संघनायक), ‘टुल्कु’ (अवतारी) र ‘रिम्पोर्छे’ (महान/मूल्यवान)को उपाधि दिने र लिने होडबाजि नै चल्ने गरेको छ । त्यस प्रकारको आधा...

तामाङ राजासँग पृथ्वीनारायण शाहको युद्ध

तिमाल क्षेत्रलाई तामाङहरुले आफूहरुको ऐतिहासिक महत्वको क्षेत्र मान्दै आएका छन् । झिंगु, रोशी र सुनकोशी नदीले छुने मध्यपहाडी बेँसी भेगमा रहेको तिमाल क्षेत्रले महत्वपूर्ण इतिहास र सांस्कृतिको विरासत बोक्दै आएको छ । हरेक वर्षका चैत्र शुक्ल च...

तामाङ साहित्यले समाउनुपर्ने बाटो

मानिसले बोलिने भाषाहरु अहिलेको निर्माण होईन । मानिसको विकास क्रमसँगै युगौंको त्याग र समर्पणको प्रतिफल हो । त्यसैले कुनै पनि भाषा कसैको सर्वश्रेष्ठ र कसैको निम्नकोटीको भन्ने हुँदैन । हुन त राज्यको पहुँचको भाषा वा राष्ट्र-अन्तर्राष्ट्रिय पहँु...

कसरी दबाइयो चैनपुर लिम्बू विद्रोह ?

गोरखाली फौजसँग लड्ने भिड्ने लिम्बू सुब्बाहरूमध्ये केहीले गोरखाली राजा पृथ्वीनारायण शाहसँग सम्झौता गरी हिजो सेन राजाहरूबाट आफूले प्राप्त गरेको अधिकारसहितको लालमोहर लिए भने कतिपय सुब्बाहरू सिक्किमतिर राजनीतिक शरणमा पुगी आफूहरूको भूमि फिर्ता ग...

दशैंको राजनीति

कृषि युग हुँदै अगाडि बढेका दुनियाँका सबै समाज र जातिका परम्परागत चाडपर्वमध्ये बाली लगाउने र बाली भित्र्याउने समयका चाडपर्व विशेष महत्व्का रहिआएका देखिन्छन् । नेपालका जनजातिका अधिकांश पर्व पनि यसै कोटीमा रहेको पाइन्छ । दक्षिण एसियाको सिन्धु ...

यसकारण दशैं परित्याग

आफ्नो चाडपर्वलाई चाहिँ निमिट्यान्न हुन नदिऊँ, र दशैं जस्तो चाडले जनजाति चाडहरूलाई सिध्याएको हुनाले सके बहिष्कार गरौँ, नसके परित्याग गरौँ त्यति पनि नभए आफ्नो चाडपर्व चाहिँ धुमधामले मनाऔँ भन्ने कुरामा जनजाति आन्दोलन विगतका वर्षहरूदेखि निर्देश...

दशैंलाई साझा पर्व भनेर अतिरञ्जित गर्नुको औचित्य छैन

दशैं मनाउने परम्पराको सुरुवातबारे नेपालका समाजशास्त्री, संस्कृतिविद् र इतिहासकारहरूका भिन्नभिन्न दृष्टिकोणहरू छन् । कसैले यसको विशुद्ध धार्मिक कोणबाट व्याख्या विश्लेषण गर्ने गरेका छन् भने कसैले शासक वर्गको वीरता, सौर्य आदिको प्रशंसा गर्ने उ...

शिक्षामा गुणस्तर के हो ?

शिक्षामा गुणस्तरको कुरा गर्दा दुई तीनवटा कुराहरु आउँछन् । गुणस्तर भनेको के ? शिक्षकले के गर्न सकिन्छ ? र, भाषा कसरी जोड्ने ? गुणस्तर भनेको शिक्षकले पढाएका केटाकेटीहरु काम लाग्यो भने त्यो गुणस्तर भयो, लागेन त्यो गुणस्तर भएन । शिक्षकले कुन...

शब्द : एक शक्तिशाली हतियार

मानिसले बोल्दा प्रयोग गर्ने शब्दहरुले मन-मस्तिष्कलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ । त्यसको प्रभाव सकारात्मक वा नकारात्मक दुबै हुने गर्दछ । शासक वा सामन्ती वर्गका मानिसहरुले प्रयोग गर्ने गरेका शब्द र सर्वसाधारणले प्रयोग गर्ने शब्दहरुमा विभिन्नता ...

मुन्दुम : किराती महागाथा

(क) मुन्दुम के हो ? किरात समुदायभित्र रहेको भाषिक विविधताअनुसार लिम्बूले मुन्धुम, सुनुवारले मुक्दुम/मुग्दुम र याक्खाले मुन्तुम भन्छन् । किरात राई समुदायभित्रका कुलुङले रिद्दुम; चाम्लिङले मुन्दुम/मुदुम; दुमी, मेवाहाङ, साम्पाङले मुद्दुम; प...

ब्लग : तामाङ प्रसारण दिवसको शुभकामना !

‘माम्’ (हजुरआमा) नेपाली (पर्वते) भाषाका धेरै शब्द जान्दिन थिएँ । घरमा तामाङ भाषा मात्र बोलिन्थ्यो । हामी दाजुभाइ दिदीबहिनीले नेपाली भाषामा कुरा गरेको माम् (हजुरआमा)लाई मन पर्दैनथ्यो । कतै नेपाली शब्द परिहाले ‘लु चु बामन दो दाजि । ह्राङला ग्...

ब्लग: तामाङ भाषा नजान्दा

युट्युव हेर्दै थिएँ । मनमा तामाङ भाषा सिक्ने कुनै युट्युव च्यानल छ कि भन्ने सोच आयो । सर्च गरेँ । एउटा एनिमेटेड भिडियो भेटियो । भिडियोमा एउटा केटा तामाङ लुगामा सजिएर हिड्छ । तामाङ बस्तीमा पुग्छ । गाउँलेले नयाँ मान्छे आएको ठानेर घर कता हो बा...

पहाड-पर्वत पुज्ने-पुकार्ने परम्परा

नेपाल सरदभित्र पहाड-पर्वत, भीर-पहरा, छाँगा-छहरा, गुफा-ओडार, नदी-नालाहरुलाई देवत्वको प्रतिक भनि पुज्ने प्रचलन परापूर्वकालदेखि नै चल्दै आएको हो । यो प्राकृतिक शक्तिको पूजकहरुले थालनी गरेका हुनाले यो त्यसैको परम्परा मानिन्छ जो तन्त्र विद्यासँग...

गोसाईकुण्ड : सबैको भगवान

‘सबैको भगवान्, गोसाईकुण्ड भगवान !’ जसलाई गोसाईकुण्डको शक्तिबारे थाहा छैन, उसलाई यो भनाइ अनौठो, अमिल्दो र अपत्यारिलो हुन सक्छ । तर, जसलाई परेको छ, उसले यो कुरा साँच्चै हो रहेछ भनि विश्वास गर्छन् किनभने धर्म, धार्मिक र आध्यात्मिक कुरा कुनै तर...

आरक्षणको मुद्दा राजनीतिक हो, प्रशासनिक मात्र होइन

अहिले आरक्षणको विषय यस्तो जटील बनेको छ कि अरु भए पो यहाँ गल्ती भयो, यहाँ सुधार्न सकिन्छ भन्नु । सँगै आन्दोलनमा हिँडेका, आन्दोलन गरेका सुरेश आले मगरको पार्टीका अध्यक्ष प्रधानमन्त्री हुनुहुन्छ । डा. ओम गुरुङले जिन्दगी बिताएका पार्टी अहिले सत्...

ताओ दर्शन, जसको ग्रन्थ बाइबलपछि सर्वाधिक बिक्री भयो

ताओ ते चिङको मार्गको सुरुवातकर्ता भनेर लाओत्सेलाई मानिन्छ । चिनियाँ भाषामा लाओत्सेको अर्थ हुन्छ- आदि गुरु अर्थात् प्राचीन गुरु । कतिपय विज्ञहरूको मतानुसार उनीभन्दा अगाडिदेखि नै ताओ मार्गको सुरुवात भैसकेको थियो । ई.पू. ६०० वर्षअगाडि लाओत्सेल...

आरक्षण के हो, के होइन ?

लोकसेवा आयोगको कर्मचारी भर्नासम्बन्धी पछिल्लो असमावेशी विज्ञापनले नेपालमा फेरि आरक्षण बहस चर्किएको छ। नेपालको संविधानमा भएको समावेशिता अधिकार तथा कर्मचारी भर्नासम्बन्धी ऐन बर्खिलाप हुनेगरी आयोगले निकालेको विज्ञापन तथा त्यो नरोक्न सर्वोच्च अ...

हिमालसँग चुलिएको तामाङ पहिचान

जातीय पहिचान भन्नाले सम्बन्धित जातिको थातथलो, संस्कृति, इतिहास, सामाजिक मूल्यमान्यता र परम्परागत संस्था आदि हुन् । सम्बन्धित जातिभन्दा बाहिरका समाज, देश तथा अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा पु¥याउन वा परिचित गराउन पहिचानको उपरोक्त आयामहरुले नै भूमिका ...

रसुवाको ठूलोभार्खुमा अभ्यासरत तामाङ न्यायप्रणाली

तामाङ जातिको आफ्नो छुट्टै परम्परागत न्यायप्रणाली रहेका छन् । तामाङ न्याय प्रणाली अलिखित तर सामाजिक स्वीकार्यत प्राप्त छन् । ह्युलछोक्पा (गाउँभेला) तामाङ न्यायप्रणालीको सर्वोच्च अंग हो । ह्युलछोक्पाले कानुनको निर्माण, अनुमोदन र लागु गर्ने गर...

कुलमान भ्रष्ट कि मोदी मतियार !

२४ सैं घण्टा जनतालाई उज्यालो दिन सफल भएका कुलमान घिसिङमाथि पटकपटक षड्यन्त्रपूर्ण खेलहरु हुँदै आइरहेको छ । विद्युत प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशकमा कुलमान घिसिङ आउनुअघि प्राधिकरणका कर्मचारीहरु विभिन्न खाले माफियाहरुको कमिसन मोहमा फसेका थिए ।...

तामाङ र बौद्ध धर्मको आयाम

तामाङ प्रथम राष्ट्रले आधुनिक नेपाल निमार्ण हुनु भन्दा हजारौ वर्ष पहिले देखि यो भूमिलाई आवाद गरि रहेको छ । आधुनिक नेपाल निमार्णका दौरान र उक्त युद्ध पश्चात लामो सिमान्तिकरणको सिकार भएता पनि आफ्ना विशिष्ट सांस्कृतिक, धार्मिक, आर्थिक तथा र...

आदिवासीको आर्थिक विकासको सवाल

आदिवासी जनजातिको अधिकारको सवाल उठ्ने बित्तिकै आर्थिक सवालको चर्चा हुने गर्दछ । केही पक्षबाट नेवार र थकालीको आर्थिकस्तरको प्रसंग निकाल्दै आदिवासी जनजातिहरु समग्र विकासको चक्रमा पछाडि परेको तथ्यालाई अस्वीकार गर्ने गर्दछन् भने केही अभियन्ताहरु...

स्थानीय स्रोतमा आदिवासी जनजातिहरुको पहुँच

स्थानीय तह (नगरपालिका र गाउँपालिका) को स्रोत र सेवामा आदिवासी जनजातिको पहुँच अत्यन्त न्यून रहेको पाइएको छ । केही स्थानीय तहको वार्षिक कार्यक्रमको विश्लेषणका आधारमा यस्तो अवस्था रहेको विश्लेषकहरुले बताएका छन् । योजना तथा कार्यक्रममा सामाज...