सुधार हुनुपर्छ, गोरखापत्र दैनिकको बहुभाषिक पृष्ठ

विचार

नेपालकै जेठो दैनिक पत्रिकाको रुपमा प्रकाशित हुँदै आएको गोरखापत्र दैनिकले २०६२/०६३ को जनआन्दोलन–२ को राजनैतिक परिवर्तपछि (२०६४ असोजदेखि गोरखापत्र दैनिकले) ‘नयाँ नेपाल (बहुभाषिक) पृष्ठ’को रुपमा अलग्गै पृष्ठ छुट्टाएर नेपालका विभिन्न भाषाभाषीको सामग्री, समाचार र सूचना मुलक सामग्री छाप्न थाल्यो । त्यसका लागि गोरखापत्र दैनिक, गोरखापत्र संस्थान र त्यसबेला संंस्थानको महत्वपूर्ण विभागमा रहेर नेपालका विभिन्न जातजातिको मातृभाषामा सामग्री प्रकाशित गर्नका लागि सकारात्मक पहल गर्ने व्यक्तित्वलाई धन्यवाद दिनैपर्छ । वि.सं. २०६८ को ११ औं राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार नेपालमा एक सय २५ भाषाभाषी रहेका छन् । ती मध्ये गोरखापत्र दैनिकले हालसम्म ३८ (अहिले अरु बढ्यो कि ?) भाषामा सामग्री प्रकाशित गर्दै आएको छ । तर, बहुभाषिक पृष्ठमा हाल प्रकाशित हुँदै आएको केही भाषाका सामग्री हेर्दा कतै जातजाति, भाषाभाषी, धर्म, संस्कृति आदिलाई स्थान दिने नाममा फगत राजनीति मात्रै भएको छ÷छैन ? प्रश्न उठाउन सकिन्छ ।

किनभने, गोरखापत्र दैनिकले हरेक जनगणनामा उल्लेख भएको र हालसम्म नेपालका भाषाभाषीका सम्बन्धमा अध्ययन गरेका प्रायः सबै विद्धान तथा अध्येताहरुले उल्लेख गरेको कुलुङ मातृभाषामा चाहिँ हालसम्म अलग्गै पृष्ठ उपलब्ध गराउन सकेको छैन । स्मरणीय छ, वि.सं. २०६८ मा भएको ११ औं राष्ट्रिय जनगणनामा कुलुङ जातिको जनसांख्यिक र भाषिक (दुवै) तथ्यांक आएको छ । सो अनुसार कुलुङ जातिको जनसंख्या २८ हजार ६१३ र कुलुङ मातृभाषीको संख्या चाहिँ ३३ हजार १७० उल्लेख भएको छ । तर, कुलुङ मातृभाषामा सामग्री प्रकाशित गर्नका लागि गोरखापत्र दैनिकले अलग्गै पृष्ठ उपलब्ध गराओस् भनी वि.सं. २०६/०६६ देखि नै कुलुङ समुदायका अगुवाहरु लागि पर्दा पनि गोरखापत्र दैनिकले हालसम्म अलग्गै पृष्ठ उपलब्ध गराउन नसकेको दुःखद् अवस्था विद्यमान छ ।

वास्तवमा आजको लोकतान्त्रिक र गणतान्त्रिक युगमा पनि यस्तो विभेद हुनु भनेको साह्रै दुःखद पक्ष हो भन्न सकिन्छ । तर, वि.सं. २०७३ असार १ गतेदेखि संस्कृत भाषामा, २०७३ काक्तिक २७ गतेदेखि बान्तावा भाषामा, २०७३ फागुन १७ गतेदेखि खस (जुम्ली) भाषामा, … भोटे भाषामा (तर, भोटे भाषाको पृष्ठ संयोजक भने, थापा भोटे ! रहेका छन् । (पछिल्लो समयमा अरु भाषाहरु प्नि थपिएको हुन सक्छ) गोरखापत्रको बहुभाषिक पृष्ठमा अन्य स्वतन्त्र भाषासरह अलग्गै पृष्ठमा सामग्री प्रकाशित हुन थालेको छ । जुन कामलाई राम्रै मान्नुपर्ने हुन्छ । त्यसबाहेक मारवाडीभाषा, मुगालभाषा, मेचेभाषा, मगहीभाषा, लगायत अन्य भाषामा पनि गोरखापत्र दैनिकको बहुभाष्कि पृष्ठमा (अलग्गै पृष्ठ) सामग्री प्रकाशित हँुदै आएको छ ।

हुन त गोरखापत्र दैनिकले सुरुमै कुनकुन आधारमा र कसरी सम्बन्धित भाषाभाषीको सामग्रीहरु छाप्ने ? भनी मापदण्ड तयार गरेको भए राम्रो हुने थियो । जस्तै गोरखापत्रको बहुभाषा पृष्ठका संयोजकले कति पढेको हुनुपर्ने ? उसले आफ्नो मातृभाषा जानेको हुनुपर्ने कि नपर्ने ? एक जाति, बहुभाषी राई ! भनेर आफ्नो मातृभाषा नै नजान्नेले अरुको भाषा कसरी जान्दछ/बुझ्दछ ? भन्ने लगायतका बारेमा प्रस्टसँग मापदण्ड बनाउनु पथ्र्यो, गोरखापत्रमा बहुभाषिक सामग्री आउनु आफैमा राम्रो काम भए तापनि कडाईका साथ रेखदेख गर्ने निकाय नभएर होला, बहुभाषाको नाममा मनपरी भैरहेको देखिन्छ । कतिसम्म भने, कतिपय मातृभाषाका पृष्ठ संयोजकले आफ्नो मातृभाषा नै जानेको हुँदैन । जस्तो राई भाषाको पृष्ठ संयोजकलाई उदाहरणका रुपमा लिन सकिन्छ । किनभने, राई भाषाका पृष्ठ संयोजकले लेखेको आफ्नो मातृभाषा (चाम्लिङ !) को ‘जनजातिमो शाछाम्दाको सौन्दर्यशास्त्र’ लेख वा भनौं सामग्री टंकबहादुर राईले उल्था गरेका थिए । (प्रमाणका लागि २०६४ असोज ११ को अंंक हेर्नोस् ।)


अर्को कुरो आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व भएको भाषाहरुको पछाडि जबरजस्ती ‘राई !’ को फुर्को झुन्ड्याएर छापिने सामग्री आप्mनै मातृभाषा नजान्ने पृष्ठ संयोजकले कसरी बुझ्लान् ? प्रश्न गम्भीर छ । अरुको मातृभाषाको सामग्रीले सम्बन्धित जातजातिको भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृति, रीतिरिवाज, जीवन शैली आदिको बारेमा के लेखेको छ ? के बोलेको छ ? कसरी थाहा पाउने ? उता केही महिनादेखि भोटे भाषा ! भनी ३८ औं भाषाको सामग्रीको रुपमा गोरखापत्रमा छापिन सुरु भएको छ । तर, अचम्म ! भोटे भाषाको पृष्ठ संयोजक भने खगेन्द्र थापा भोटे ! रहेका छन् । के नेपालमा थापा भोटे ! छन् त ? यो विषय नेपालका समाजशास्त्री तथा मानवशास्त्रीहरुका लागि नयाँ खोज-अनुसन्धानको विषय हुन सक्छ । फेरि भोटे भाषा भनिए तापनि सामग्री पढ्दा तिब्बती वा शेर्पा, तामाङ, गुरुङ (भोट–बर्मेली भाषा परिवार) शब्द भन्दा धेरै बाजुरेली, जुम्ली, बैतडेली, आदि शब्द बढी मिसिएको देखिन्छ ।

त्यसैले यो पंक्तिकारको सुझाव के छ भने, यदि गोरखापत्र दैनिकमा प्रकाशित हुने बहुभाषिक पृष्ठ अर्थात् नयाँ नेपालको पृष्ठ संयोजकले आफ्नो मातृभाषा जान्नु नपर्ने भए गोरखापत्र दैनिककै कुनै शर्मा, उपाध्याय, पण्डित, क्षेत्री, श्रेष्ठ … लाई संयोजन गर्न दिए भइहाल्यो ! त्यस्तै बहुभाषिक पृष्ठमै छापिएको सामग्रीको कुरो गर्दा २०६४ चैत १५ गतेको राई भाषाकै पृष्ठमा गणेश राई ‘चिन्तन’ भन्ने मान्छेको लेखमा वृद्ध शेर्पा–शेर्पेनी (जोडीद्धय) ले माने घुमाउंँदै गरेको फोटो छापिएको थियो । त्यो के हो ? शेर्पाको बारेमा राईले लेखेको लेख हो कि ? … त्यस्तै २०६६ जेठ ९ गतेको शेर्पाभाषाको पृष्ठमा अंग्रेजी भाषामा सामग्री छापिएको थियो । उता २०६४ चैत २१ गते राउँत भाषाका सामग्री भनेर पहिलो पृष्ठमा भनिएको भए तापनि भित्रको सामग्रीचाहिँं उरांँव भाषाको थियो । त्यसो त माघ १, २०७३ मा पनि बाहिरी पृष्ठमा संस्कृतभाषा भनिए तापनि भित्री पेजको तल मगर भाषाको सामग्री छापिएको थियो । त्यस्तै राई भाषा भन्दै आएको पृष्ठलाई पनि माघ ३, २०७३ मा चाहिँ चाम्लिङ राई भाषा भनिएको थियो । यसरी हेर्दा बहुभाषाको नाममा एक किसिमले मनपरी नै गरेको देखिन्छ । उता राई भाषा ! भनिदै आएको बान्तावा भाषाले पनि सम्माननीय शेरधन राई ज्यु तत्कालीन सूचना तथा सञ्चारमन्त्री हुँदा गोरखापत्र दैनिकमा अलग्गै पृष्ठमा छापिन थाल्यो । जबकि केही महिनापछि नै बान्तावा भाषाको पृष्ठको सामग्रीलाई बान्तावा राई ! भाषा भनी छापिन थाल्यो । (थप प्रमाणका लागि बान्तावा भाषाको पृष्ठको पछिल्लो अंकहरु हेर्नुहोस्) यदि टाउकामा राई ! कै फुर्को झुन्डयाउने हो भने किन अलग्गै पृष्ठ छुट्टयाउने ? राई भाषाको पृष्ठ छँदैछ ।

त्यसैले अबका दिनमा गोरखापत्र दैनिकमा बहुभाषामा सामग्री आउँंदा गोरखापत्रको व्यवस्थापन पक्षले बहुभाषाको नाममा मनपरी हुन दिनु हुँदैन । किनभने, गोरखापत्र दैनिकमा बहुभाषामा प्रकाशित सामग्रीहरु भनेको भोलि इतिहासमा अभिलेखीकरण हुने काम पनि हो । त्यसैले गोरखापत्र दैनिक जस्तो पुरानो र लामो इतिहास भएको (स्वतन्त्र र गोरखापत्र संस्थान आफूले कमाएर सरकारलाई राजस्वसमेत तिरिरहेको भए पनि सरकारी भनी आरोप खेप्ने गरेको भए तापनि) २ दैनिक र ३ मासिक पत्रिका प्रकाशित गरी रेहको गोरखापत्र संस्थानले आफ्नो ईमान–जमान, विश्वसनीयता र पारदर्शिताका निम्ति पनि सम्बन्धित गोरखापत्र दैनिकमा प्रकाशित हुने हरेक भाषाका पृष्ठ संयोजकले कति पढेको ? वा नपढेको भन्दा पनि उसले कम्तिमा आफ्नो मातृभाषा जानेको होस्, भन्नेतर्फ सोच्नुपर्ने देखिन्छ ।

हुन पनि एकछिनलाई सोचौं त ! यदि पृष्ठ संयोजकले नै आफ्नो मातृभाषा जान्दैन/बुझ्दैन भने उसले प्रकाशित सामग्रीले सम्बधिन्त जातिको विरुद्धमा अफवाह फैलने गरी पो लेखेको/बोलेको छ कि ? अरु प्रति विद्धेष पो फैलाएको छ कि ? राज्य विप्लवको कुरो पो गरेको छ कि ? कसरी थाहा पाउँछ ? कि कसो हौ सरहरु ? !

तपाईको प्रतिक्रिया