सङ्घर्षका पाइला : ‘जसले विदेशको जागिर छाडेर गोठालो पेसा रोजे’

कमल खत्री संचारकर्मी
बेनी

रघुगङ्गा गाउँपालिका-८ पात्लेखर्कस्थित छिसखर्कको भेडी गोठमा व्यस्त रहेका मिलन छन्त्याल ४५ वर्ष उमेर पार गरे ।

युवा अवस्थाको करिब १५ वर्ष प्रवासमा जीवन बिताउनुभएका छन्त्याल विगत पाँच वर्षदेखि गाउँका पाखापखेरा र वन जङ्गलतिर भेडी गोठमा व्यस्त छन् । युवा अवस्थाको प्रवासी समय मलेसियाका ठूला सहरमा बिताएका छन्त्यालले आत्मनिर्भरताको बाटो पहिल्याउँदै कठिन र सङ्घर्षयुक्त पेसा भए पनि आफ्नै जन्मथलोको सम्भावनालाई सम्हाल्न पुगेको हो ।

‘वर्षौँ विदेशमा बसेँ, आम्दानी सन्तोषजनक नै थियो, तर घरपरिवार सबैबाट टाढा सधैँभरि भइरहन मन लागेन, विकसित मुलुकको जीवनशैलीमा घुलमिल भए पनि त्यसलाई त्यागेर जङ्गलको गोठको दैनिकीलाई रोजेको हुँ’, उनले भने। भेडापालन फार्म नै दर्ता गरी व्यावसायिक भेडापालन सुरु गरिएका छन्त्यालको फार्ममा अहिले २५० बढी भेडाबाख्रा छन् । घरमा पुख्र्यौलीरुपमा हुँदै आएको निर्वाहमुखी भेडाबाख्रा पालनमा करिब रु सात लाख बढी लगानी थपेर भेडा बाख्राको सङ्ख्या बढाएको छन्त्यालले बताए ।

पाँच वर्षदेखि भेडापालन गर्दै आएका उनले वनजङ्गलमा घुम्ती गोठ राख्दै आएको छ । भेडापालनबाट सन्तोषजनक आम्दानी हुने बताउँदै उनले उत्पादन भएका भेडा बाख्राका लागि बजारको अभाव नभएको अनुभव सुनाए । उनका अनुसार, भेडा, खसी, साँढे, बोका खरिदका लागि ग्राहक गोठमा नै पुग्ने गरेका छन् । प्रवासबाट गाउँ फर्किएपछि गोठालो दैनिकीमा पस्नुभएका छन्त्यालले आफ्नै ठाउँमा स्वरोजगार बन्न पाउँदा खुसीको महसुस हुने गरेको बताए ।

‘स्वदेशमा रहँदा यहाँका सम्भावनालाई ख्यालै गरिएन, बाउबाजेले सम्हालेका गोठबाट पनि आम्दानी गर्न सकिन्छ भन्ने अठोट लिएर विदेशको फन्को मारेर गोठमा फर्किएको हुँ, विकसित मुलुकको जीवनशैलीबाट अनकन्टार जङ्गलका यात्रा पक्कै कठिन थिए, तर आजभोलि सामान्य लाग्छ’, उनले भने।

पात्लेखर्ककै दानबहादुर गर्वुजाले पनि प्रवासमा आर्जन गरेको कमाइलाई गाउँमै भेडापालनमा लगानी गरिएको छ । रोजगारको सिलसिलामा आठ वर्षसम्म इराक बसेर फर्किएका गर्बुजाले १३ लाख रुपैयाँको लगानीबाट भेडापालन व्यवसाय सुरु गरिएको थियो । भेडापालन थालेको पाँच वर्षमा उहाँको गोठमा भेडाको सङ्ख्या २५० नाघेको छ । हरेक वर्ष आठदेखि १० लाखसम्मका भेडा गोठबाट बिक्री हुँदै आएका छन् । एक सयको हाराहारीमा वार्षिक रुपमा भेडा गोठमा थपिन्छन् । ‘स्वदेश फर्किएपछि आफ्नै ठाउँमा स्वरोजगार बन्न अभिप्रायले भेडापालन थालेको हुँ, अनकन्टार जङ्गल र हिमालका काखसम्म गोठ लैजाने गर्छौँ, सोचेजस्तो सजिलो त छैन भेडीगोठ तर आफ्नै ठाउँमा आत्मनिर्भर बन्ने र रोजगारसमेत सिर्जना हुने पेसा अँगाल्न पाएकामा सन्तुष्ट छु’, गर्बुजाले भने।

यहाँका भेडीगोठ छिसखर्क हुँदै चौरवन, च्यामली, रिखार हुँदै धौलागिरि हिमालको आधार शिविरसम्म लैजाने गरिन्छ । घुम्ती भेडी गोठमा बस्नेका लागि सञ्चारको पहुँचभन्दा टाढा, वन जङ्गल र भिरपहराको दैनिकी निकै कष्टकर र सङ्घर्षमय हुन्छ । खाद्यान्न सामग्री लिनका लागि गाउँ झर्नेबाहेक अन्य चाडपर्वदेखि सबै समय गोठमै व्यथित गर्नुपर्छ । गोठको दैनिकी सामान्य जीवनशैलीभन्दा भिन्न हुन्छ ।

यस्तै भिन्न जीवनशैलीमा घुलमिल भएको छ, ४२ वर्षीय जगत पुनको दैनिकी पनि । रघुगङ्गा गाउँपालिका(७ चिमखोलाका पुनले पनि विदेशको हण्डर खाएपछि गोठाला जीवन सुरु गरिएको हो । मलेसिया र कतारको आठ वर्ष लामो वैदेशिक रोजगारबाट रित्तो हात घर फर्किएका पुनले आफ्ना दाजुको सहयोगमा ३० वटा भेडा खरिद गरेर भेडापालन थालिएको थियो । ‘अरूको देशमा धेरै पसिना बगाए, भनेजस्तो कमाइ भएन, घर फर्कँदा मसँग केही थिएन, आफ्नो पाखाबारीमा पसिना बगाउने निधो गरी रित्तो हात नै आएको हुँ, अहिले मसँगै १७० वटा भेडा छन्, विदेशको हन्डरभन्दा यहाँ जङ्गल र भिर पहाडमा घुम्ती गोठको सङ्घर्षमा आनन्दित छु’, पुनले भने । उनले अहिले भेडा पालनबाटै परिवारको जीविकोपार्जन गर्छन् ।

सात वर्षदेखि भेडापालन गर्दै आएका उनले भेडापालनबाट भएको आम्दानीलाई समेत भेडा बाख्राको सङ्ख्या बढाउन लगानी गर्दै आएको छ । उत्पादन भएका भेडाबाख्रा बिक्रीका लागि बजार खोज्दै जानुपर्ने झन्झट छैन उनीलाई । भेडा, बाख्रा खरिदका लागि उपभोक्ता गोठमै पुग्छन् । चाडपर्वको समय र थानमा भाकल चढाउने समयमा गोठमा रहेका भेडाबाख्रा, बोका र साँढको खरिदका लागि उपभोक्ता गोठमै उक्लने गरेको पुनको भनाइ छ ।

‘सहरको जस्तो सुखसयल त यहाँ छैन, तर आफ्नै ठाउँमा ढिँडो र फाँडो खान किन नपरोस्, खुला आकाशमुनि बस्न किन नपरोस्, विदेशमाभन्दा यही नै खुसी छु, पौरखका लागि पसिना बगाएको छु’, उनले भने । पुनका बाजेको पुस्ताले पनि भेडापालन गरेका थिए । बुबाको पालामा छाडेको भेडा पालनलाई पुनः सुरु गर्नुभएका पुनलाई उनका घरपरिवारले राम्रो साथ र सहयोग दिएका छन् । छोराछोरी र श्रीमतीले गोठमा आलोपालो गरेरै भए पनि एक्लो हुन नदिएको पुनको भनाइ छ । गर्मी याममा हिमालको फेदीसम्म पुराउने भेडागोठ हिउँदमा बेँसीका फाँटसम्म झार्ने गरिन्छ । म्याग्दीको उच्च हिमाली भेग भेडा पालनका लागि सम्भावनायुक्त छन् ।

अस्थायी आश्रयस्थलको माग

बढ्दो आधुनिकता र वैदेशिक रोजगारका कारण सङ्कटमा परेको परम्परागतरुपमा हुँदै आएको घुम्ती भेडाबाख्रापालनलाई व्यवस्थित बनाउन यहाँका किसानले माग गरेका छन् । परम्परागत घुम्ती गोठको अवस्थालाई सुदृढ गर्न नसकेका कारण गोठ बस्ने चलन हराउँदै जान थालेकाले यसको व्यवस्थापनका लागि घुम्ती गोठमा अस्थायी टहराको निर्माण गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ । वर्षात् र हिउँ पर्ने समयमा गोठको जीवन अति कष्टकर हुने भएकाले घुम्ती गोठ रहने क्षेत्रमा आश्रयस्थल बनाइदिए आफूहरूलाई सहज हुने भेडा पालक किसान मिलन छन्त्यालको भनाइ छ ।

‘हामी पैसा कमाउनका लागि मात्रै गोठ चलाएका होइनौँ, आफ्ना पुर्खाले गरेको पेसाको निरन्तरताका लागि पनि गोठ बस्ने आँट गरेका हौँ, तर अहिलेसम्म सरकारी तवरबाट उल्लेख्य साथ र सहयोग पाएका छैनौँ’, उनले भने । परम्परागतरुपमा चोयाको मान्द्रोको गोठ बनाउने चलन छ । चोयाको मान्द्रोले दुई पाखा बनाएर गोठ बनाउँदा पानी नचुहिने भएकाले गोठका लागि मान्द्रो उपयोगी बन्दै आएको छ ।

पछिल्लो समय मान्द्रो बुन्ने पेसा र सीप हराउँदै जान थालेकाले कतिपय गोठमा सहरबाट त्रिपाल खरिद गरी प्रयोग गर्ने गरिएको छ । घुम्तीरुपमा सञ्चालन हुने र चरनखर्कमा गोठ सारिरहनुपर्ने भएकाले सरकारी तवरबाट टिनको अस्थायी टहरा निर्माण गरिदिए आफूहरूलाई राहत हुने चिमखोलाका भेडा पालक कृषक जगत पुन बताउँछन् ।

रोग लागेमा उपचारको अभावले ठुलो नोक्सानी

मिलन छन्त्यालको गोठमा गत वर्ष १०० नयाँ भेडाबाख्रा जन्मिएका थिए । तर आधाभन्दा बढी छेराउटे रोग लागेर मरे । हरेक वर्ष गोठमा जन्मिएका भेडाबाख्रामध्ये आधाको हाराहारीमा विभिन्न रोग लागेर मर्ने गरेको छन्त्यालको भनाइ छ ।

‘अनकन्टार जङ्गलबाट औषधिको खोजी कहाँ गर्नु, यता गोठ छाडेर सहर पुगेर औषधि ल्याउन सक्ने अवस्था नै हुँदैन, गोठमा सरकारी निकायबाट अहिलेसम्म कोही आएका छैनन्, रोग लागेमा स्थानीय जडीबुटी खुवाउने हो, कहिले त निको हुन्छ, कहिले औषधि नमिलेर होला झन् समस्या बढ्दै जान्छ’, उनले भने ।

चिमखोलाका जगत पुनको भेडा गोठमा पनि हरेक वर्ष रोग लागेर भेडा बाख्राका पाठापाठी ठुलै सङ्ख्यामा मर्ने गरेका छन् । रोगको उपचार समयमै गर्न नसक्दा आफूहरूले ठुलो आर्थिक क्षति व्यहोर्दै आएको पुनको भनाइ छ । दुर्गम र विकट क्षेत्रमा हुँदै आएका भेडापालनमा जङ्गली जनावरको आक्रमण अर्को समस्या हो । जङ्गलका बिचबिचमा गोठ राखिने भएकाले गोठको सुरक्षामा कुकुरको सहारा लिने गरिन्छ । गोठाला र कुकुरको निगरानीका बिचमा पनि बाघ, भालुले चरण क्षेत्र र गोठमै आएर भेडाबाख्रा खाने गर्छ । कृषकसामु पशु बिमाको पहुँच नपुगेको कारण जङ्गली जनावरको आक्रमण, रोगको सङ्क्रमण, बाढी, पहिरो र चट्याङ लागेर भेडाबाख्रा मर्दा उनीहरूले ठुलो आर्थिक क्षति व्यहोर्नुपर्ने बाध्यता छ ।

गाउँपालिकाले दियो औषधि र उपकरण

भेडा पालनका लागि सम्भावनायुक्त मानिएको म्याग्दीको रघुगङ्गा गाउँपालिकाले भेडा पालक कृषकलाई औषधि र मेसिन उपकरण सहयोग गरेको छ । गत आवमा गाउँपालिको भेडापालन कार्यक्रमबाट रु १८ लाख ६६ हजार बराबरको औषधि, उन काट्ने र खसी बनाउने मेसिनलगायतका सामग्री सहयोग गरेको हो ।

गाउँपालिकाभित्र रहेका सबै भेडापालन गर्ने कृषकलाई समेटेर समूह गठन गरी गोठ सुधार, गोठका लागि शौचालय निर्माण, उन काट्ने र खसी बनाउने उपकरणमा सहयोग गरिएको प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत अमृत सुवेदीले जानकारी दिए । उनका अनुसार नेपाल सरकारमार्फत प्राप्त सशर्त अनुदान १० लाख रुपैयाँ, गाउँपालिकाको चार लाख रुपैयाँ र समूहमा आबद्ध कृषकको चार लाख ६६ हजार रुपैयाँ लगानीमा भेडापालन प्रवर्द्धन र व्यवस्थापनका लागि खर्च गरिएको हो ।

तपाईको प्रतिक्रिया